Kako se otkrivaju tajne knjiga iz davnih vekova? Pitajte arheografe, oni znaju odgovor. U Narodnoj biblioteci Srbije čuva se naše pisano pamćenje, o čemu brine  i  Arheografsko odeljenje

Narodna biblioteka Srbije čuvar je naše i svetske pisane baštine. Pod njenim krovom, na Svetosavskom platou u Beogradu, nalazi se preko pet miliona knjiga, časopisa, fotografija, mapa, gravira, muzičkih ploča, ce-de romova, raznog porekla i doba. Najdragoceniji primerci su 320 rukopisnih ćirilskih knjiga i stotinak primeraka stare srpske štampane knjige.

Šta su rukopisne knjige? To su sve one knjige umnožavane prepisivanjem, najčešće u manastirima, koje su na hartiji ili pergamentu, divnim slovima, mastilom i perom, prepisivali pisari, i koje su crtežima ukrašavali iluminatori. Većina ih je bila namenjena bogosluženju u crkvi ili, uopšte, vođenju hrišćanskog života. Šta su stare ćirilske štampane knjige? To su knjige štampane od 1494. godine kada je odštampana prva knjiga srpskom ćirilicom na Balkanu, do 1638. godine. Tu spadaju i inkunabule, kako su nazvane knjige odštampane pre 1501. godine, od kada počinje prvi period štamparstva.

Sve te rukopisne i stare ćirilske štampane knjige su nacionalna kulturna dobra od izuzetnog značaja i nalaze se u Arheografskom odeljenju Narodne biblioteke Srbije. Osim o njima, Arheografsko odeljenje brine i o celokupnom ćirilskom rukopisnom nasleđu unutar granica Srbije i o srpskom van njih. Priča o Arheografskom odeljenju priča je o blagu koje čuva, ali i o retkoj profesiji arheografa.

Od poklona do bombi

Članovi Arheografskog odeljenja, stoje, sleva nadesno: Vladan Trijić, Jovana Stanojlović, Milanka Ubiparip, Ljiljana Puzović, Miroslav Lazić, sede: Jasmina Nedeljković, Tatjana Subotin-Golubović

Počnimo od 15. februara 1832. godine, kad je, ne zna se po čijoj ideji, osnovana današnja Narodna biblioteka. Sudeći po napisima tadašnje štampe, moguće je zaključiti da je knez Miloš prvi uvideo potrebu „zavedenija biblioteke javne”, a da je tu „lepu nameru u dejstvo proizveo” knjižar Grigorije Vozarević.

Jevrem Obrenović, najmlađi Milošev brat, prihvatio se pokroviteljstva biblioteke i potvrdio ga poklonom, nemačkom enciklopedijom objavljenom u Lajpcigu. Njegov primer sledili su i drugi viđeni Beograđani, pa je osnovni bibliotečki fond ubrzo brojao 800 knjiga.

Načelnica Arheografskog odeljenja prof. dr Tatjana Subotin Golubović priča da su „već tokom 19. veka u osamostaljenoj Srbiji načinjeni prvi koraci u prikupljanju i proučavanju srpskih srednjovekovnih rukopisa, zato što se pokazalo da su oni najvažniji izvor za rad istraživača. Znameniti filolog Đura Daničić je 1864. godine objavio tekst o Nikoljskom jevanđelju koje je u to vreme pripadalo zbirci Narodne biblioteke. U poslednjim decenijama 19. veka nastala su naučna istraživanja Stojana Novakovića, Ljube Kovačevića, Ljubomira Stojanovića zasnovana na bogatom materijalu srpskih rukopisa. Sledili su ih Vladimir Ćorović, Radoslav Grujić, Dušan Vuksan, Sava Petković”.

U Prvom svetskom ratu uništen je veći deo rukopisa, a zgrada Kapetan Mišinog zdanja u kojoj se nalazila Biblioteka, delimično je razorena. Zato je deo knjiga prebačen na bezbednije mesto, u Niš, a deo u zgradu Štedionice Vračarske zadruge. Posle napada Bugara na Niš, vredniji deo fonda prebačen je u Kosovsku Mitrovicu. Po završetku rata, Narodna biblioteka od vlade dobija sredstva da kupi zgradu kartonaže na Kosančićevom vencu od industrijalca Milana Vape.

U bombardovanju Beograda 6. aprila 1941. godine, zgrada je potpuno izgorela a sa njom i 500.000 knjiga i časopisa objavljivanih od njenog osnivanja do tada. Najstrašnije je što su tom prilikom zauvek nestali retkosti i unikati: 1424 ćirilska rukopisa od 12. do 18. veka – među kojima stotinak rukopisnih knjiga na pergamentu, mnoge stare štampane knjige i inkunabule.

Povodom proslave sto pedesete godišnjice Prvog srpskog ustanka 1954. godine, odlučeno je da spomenik ovom događaju bude – biblioteka. Arhitekta Ivo Kurtović je 1962. godine izradio idejni projekat zgrade, kamen-temeljac položen je 20. oktobra 1966. godine, a svečano otvaranje upriličeno 6. aprila 1973. godine. Arheografsko odeljenje tada je već uveliko postojalo. Tatjana Subotin Golubović priča da je „zanimanje za srpsko rukopisno nasleđe bilo podstaknuto odlukom donetom na Međunarodnom kongresu slavista u Moskvi 1958. godine.  Tada su dva referata članova ruske delegacije, Dimitrija Lihačova i Evgenije Granstrem, obrazložili potrebu za sastavljanjem sistematskih pregleda i kataloga slovenskih rukopisa.
Pri Savetu za kulturu NR Srbije osnovana je 1959. godine Arheografska komisija koja je trebalo da organizuje rad na opisivanju i katalogizaciji srednjovekovnih rukopisa. Dve godine kasnije (1961) u Narodnoj biblioteci Srbije osnovano je Arheografsko odeljenje.” Od tada počinje njihovo popisivanje i opisivanje, na način koji je utemeljio akademik Vladimir Mošin, prvi načelnik ovog Odeljenja.

Ceo tekst možete pročitati na sajtu:

http://politikin-zabavnik.rs/pz/tekstovi/detektivi-u

Autor: 

Sonja Ćirić