Pavle Popović i jugoslovenska književnost

Istaknuti srpski istoričar književnosti Pavle Popović (1868—1939) razvijao je koncept jugoslovenske književnosti u više svojih dela tokom nekoliko decenija. Ovaj koncept kod Popovića je prvobitno bio deo jugoslovenske propagande u Prvom svetskom ratu, koja je trebalo da posluži za opravdanje težnje ka stvaranju jugoslovenske države. Zanemarujući često naučne skrupule, Popović je u kasnijem periodu svog stvaralaštva istakao ovaj koncept kao svoju ključnu književnoistorijsku paradigmu…

Ideja o samobitnoj srpskoj književnosti bila je pretežna u književnoistorijskim shvatanjima Pavla Popovića. Tako je on 1913. godine u napomeni K drugom izdanju Pregleda srpske književosti napisao: ja smatram, po razlozima a ne po šovinizmu, da se srpska književnost može izlagati bez hrvatske. Agendu svojih istraživanja srpske književnosti Pavle Popović je obznanio u pristupnom predavanju na Katedri za srpsku književnost 1904. godine. Tu je on ustanovio u srpskoj akademskoj sredini takozvanu istorijsku kritiku kao osnovni metodološki pristup proučavanju književnosti. Predavanja na Univerzitetu koja je držao tokom pet godina poslužila su kao osnova za Pregled srpske književnosti iz 1909. godine. Tu je on nastojao da pruži koncizan pregled stare, narodne i dubrovačke književnosti. Izrazita osobina ovog Popovićevog dela je sintetičnost pa on i kada navodi tuđa mišljenja o pojedinim piscima i delima to čini ne da bi polemisao već kako bi ta mišljenja integrisao u svoj tekst. Zbog toga on ne navodi u fusnotama odakle je preuzimao navode nego tek na kraju knjige identifikuje osnovne navode, dok propušta to da učini sa manjim i napominje da su navodi po potrebi menjani kako bi se uklopili u izlaganje. Poglavlje o dubrovačkoj književnosti je najobimnije, a Nenad Nikolić pretpostavlja da to dolazi otuda što je izlaganje dubrovačke književnost relativno novo za sprsku kulturu, dok su se druge dve oblasti (stara i usmena) književnost daleko potpunije istraživale i prikazivale. Popović je tako hteo da izloži dubrovačku književnost kao deo srpske književnosti. U ovom periodu stvaralaštva srpska i hrvatska književnost su za Popovića samorazumljive datosti i on ni ne oseća potrebu da napravi književnoteorijsku i književnoistorijsku distinkciju između njih. Pre Prvog svetskog rata Pavle Popović je objavio knjigu Pregled srpske književnosti (1909) koji je jedini njegov sintetički pogled na srpsku književnost. Tokom Prvog svetskog rata Popović je, kao i niz drugih istaknutih naučnika, bio angažovvan na vršenju jugoslovenske propagande u zemljama Antante. Kao deo njegovog rada u Jugoslovenskom odboru u Londonu napisao je delo Jugoslovenska književnost koje je objavljeno početkom 1918. godine, a bila je jedna u nizu planiranih knjiga kojima se pred javnošću trebala prikazati jedinstvenost jugoslovenskih naroda. U potonjem književnoistorijskom radu jugoslovenska književnost je postala dominantna paradigma Popovićevog spisateljskog rada. Godine 1922. pred Srpskom kraljevskom akademijom održao je pristupnu besedu pod nazivom Jugoslovenska književnost kao celina a potom je za francusku publiku 1930. godine napisao takođe jedan pregled jugoslovenske književnosti koji je 1934. u prevodu Vladimira Pitovića objavljen i na srpskom jeziku pod naslovom Ogled o jugoslovenskoj književnosti. S druge strane Pregledu srpske književnosti se više nije vraćao i on je štampan gotovo neizmenjen sve do devetog izdanja 1931. godine.

Pavle Popović je nesumnjivo bio svestan da je Jugoslovenska književnost podstaknuta i pisana zbog političkih i propagandnih razloga. Tako u svom Dnevniku beleži: Deviza: Ništa svoje. Sve posao propagande. Ali, pored poslova koje daje komitet i koji će biti čisto politički, raditi propagandu samo kroz literaturu. Već je savremena stručna kritika ukazivala da je Popović i pored cilja da da pregled jugoslovenske književnosti zapravo izlagao sve tri književnosti posebno (srpsku, hrvatsku i slovenačku). Tek u svojim kasnijim delima Popović je pristupio teorijskoj razradi pojma jugoslovenske književnosti i to u pristupnoj akademskoj besedi Jugoslovenska književnost kao celinaodržanoj 11. februara 1922. godine. Ono što razlikuje Popovićev rad Ogled o jugoslovenskoj književnosti od Jugoslovenske književnosti objavljene tokom Velikog rata nije drugačija klasifikacija jugoslovenske književnosti već teorijsko uspostavljanje ovog pojma koje je u međuvremenu izvršeno. Pristupna akademska beseda je ključna etapa na ovom putu. U pristupnoj besedi Popović je nastojao da pokaže kako je pojam jugoslovenske književnosti kao nacionalne književnosti ispravno postavljen i to nastoji da pokaže kroz klasifikaciju i veze između književnosti Srba, Hrvata i Slovenaca. Ova ideja potiče od pretpostavke o već završenom konstituisanju jugoslovenske nacije, iako Popović retko koristi ovu sitagmu i radije tu naciju označava kao naš narod. Politička uslovljenost Popovićevog koncepta jugoslovenske književnosti primetna je u poslednjoj fazi njegovog stvaralašta kada je uvideo da jugoslovenska nacija kao politički entitet zapravo ne postoji. U svojim ogledima iz druge polovine 30-ih godina, posebno u monografiji o Dositejevom delu Sobranije raznih nravoučitelnih veščej, Popović je mesta u Dositejevom delu koja je ranije tumačio kao izraz njegove želje ka jugoslovenskom jedinstvu sada predstavljao kao izraz Dositejeve želje ka srpskom jedinstvu.

Kao svoj cilj u Ogledu o jugoslovenskoj književnosti Popović je postavio pružanje sintetičnog pregleda jugoslovenske književnosti. Zapravo izlaganje o ranijim periodima književnosti gotovo je identično kao i u njegovim ranijim delima, dok je kod 18. veka, prelomnog razdoblja u razvoju nove književnosti došlo do značajnih promena. Taj prelazni period u razvoju književnosti prikazan je u Ogledu naslovom Nova srpska patrijaršija i katolička reakcijačime je hteo da uspostavi paralelu između te dve kulturnoistorijske tendencije. Kod nove književnosti akcenat je stavljen na delo Dositeja Obradovića, Vuka Karadžića i Ljudevita Gaja čime je suština sintetičnosti težnja ka obrazlaganju jedinstva jugoslovenske književnosti. Naime, izlažući početne periode u razvoju književnosti Popović ne uspeva da se oslobodi paralelnog prikazivanja srpske i hrvatske književnosti, potom uporednost nastoji da obrazloži paralelom između srpske patrijaršije i katoličke reakcije a u poslednjem poglavlju traga samo za onim pojavama na kojima se može uspostaviti jedinstvenost jugoslovenske književnosti. Tako, prema rečima Nenada Nikolića, Ogled o jugoslovenskoj književnosti ne donosi sliku jedinstvenih tokova unutar jedne književnosti nego pre svega teži uspostavljanju pojma jugoslovenske književnosti, što je bio cilj i pristupne akademske besede.

U besedi Jugoslovenska književnost kao celina Popović je došao do zaključka da jugoslovenska književnost, kao rezultat jedinstvenog razvoja ne postoji, već da su se posebno razvijale srpska, hrvatska i slovenačka književnost, i da se taj pojam može odrediti pre svega u odnosu na teritoriju koju obuhvata Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno na osnovu aktuelnog političkog stanja određuje se književnoistorijski pojam, pa se na osnovu tako konstituisanog pojma traga za elementima koji tu aktuelnost opravdavaju. U Jugoslovenskoj književnosti kao celini Pavle Popović je prvo ukazao na to da bi najpogodnija klasifikacija jugoslovenske književnosti bila premaregionima jer se ona mahom tako i razvijala, ali potom odustaje od ovakvog zaključka i insistira da zajedničke crte tih pokrajniskih književnosti moraju postajati, kao što postoje i kod nemačke, italijanske ili francuske književnosti (iako je, što Popović zanemaruje, proces konstituisanja jedinstvene nacionalne književnosti kod ovih naroda daleko odmakao). Posebno važno za Popovićevo konstituisanje jugoslovenske književnosti je paralelno praćenje srpske patrijaršije i katoličke reakcije kao srodnih kulturnih, a samim tim i književnih strujanja. Osamnaesti vek za Pavla Popovića igra presudnu ulogu u konstituisanju jedinstvene književnosti. Naime on je tada istakao da misao o narodnom jedinstvu, pojava narodne književnosti u pisanoj književnosti, traženje književnog jezika i novi obrasci preuzimani iz stranih književnosti postaju ključni elementi koji određuju novu, jedinstvenu jugoslovensku književnost, iako ona nije u potpunosti konstituisana. Kako bi na konkretnom primeru dokazao ovo tvrđenje Pavle Popović ukazuje da je grof Đorđe Branković baš na početku 18. veka koristio delo dubrovačkog pisca Mavra Orbina iako Orbinovo delo nije među najvažnijim Brankovićevim izvorima. Kako bi uklopio različite književne pojave u koncept jugoslovenske književnosti Popović mora ne samo da uklopi književne pojave na vanknjiževno zadate obrasce već mora i da svesno iskrivi svoja književnoistorijska saznanja tako što bi istakao neku sporednu osobinu dela kao ključnu. Kako bi od polovine 18. veka uspostavio jedinstvenu jugoslovensku književnost Popović zanemaruje najznačajnije stvaraoce u srpskoj književnosti ovoga doba—Zahariju Orfelina i Jovana Rajića.

Stvaralaštvo Rajića i Orfelina obeležio je dodir sa katoličkom reakcijom, doduše u negativnom kontekstu. Naime, kao rezultat spora između srpske crkve i austrijskih vlasti oko katihizisa proistekao je u vrlo kratkom roku napisan Rajićev Katihizis. Rajićev Katihizis zapravo je protest protiv katoličke reakcije, svakako ne usamljen u srpskoj književnosti. Slično je i Orfelinovo delo Protiv papstva rimskago koje je ostalo u rukopisu. Popović je nesumnjivo znao za ova dela jer je poznato da je 1924. godine pisao o studiji Mite Kostića Akatolička književnost Srba krajem XVIII veka (1921). Da bi bila održiva Popovićeva konstatacija kako u našoj književnosti nije bilo dela protiv katoličke reakcije on je morao da zanemari jednu grupu stvaraoca, među kojima su igrom slučaja bili i najznačajniji stvaraoci srpske književnosti 18. veka. Sličnu tendenciju potiskivanja različitosti u književnom razvoju, Popović je pokazao i prilikom pisanja o stvaranja jedinstvenog književnog jezika koji je smatrao za najveće dostignuće književnosti novog doba. Težeći da konstituiše pojam jugoslovenske književnosti Pavle Popović književni razvoj Srba i Hrvata posmatra izrazito neistorijski, potiskujući ili potpuno zanemarujući one elemente književnog i kulturnog nasleđa koje bi bile suprostavljene jugoslovenskom jedinstvu. Popovićeva književnoistorijska vizura ovoga vremena bila je u tolikoj meri ukorenjena u aktuelnom političkom trenutku, da ona nije samo neminovno vodila ka faktografskim pogreškama i zanemarivanju nekih crta književnog razvoja, nego je, na jednom konretkom slučaju, ukazivala kako je implementirano integralno jugoslovenstvo, ideologija koja nije nadživela svoje tvorce i protagoniste.

Literatura

Primarni izvori
Pavle Popović, Jugoslovenska književnost, Sabrana dela Pavla Popovića, , knj. 9, priredio Nenad Ljubinković, Beograd 1999.
Pavle Popović, Pregled srpske književnosti, Sabrana dela Pavla Popovića, knj. 1, priredio Miroslav Pantić, Beograd 1999.
Pavle Popović, Književna kritika—književna istoriografija, Sabrana dela, knj. 10, priredio Miroslav Pantić, Beograd 2002.

Sekundarni izvori
Nenad NikolićKoncepcija srpske i jugoslovenske književnosti Pavla Popovića, Zbornik Matice srpske za književnost i jezik LVII, sv. 2, str. 267—295.
Ljubinka Trgovčević, Naučnici Srbije i stvaranje jugoslovenske države: 1914—1920, Beograd 1986.
Dragoslav JankovićO životu i radu Pavla Popovića za vreme Prvog svetskog rata, u Pavle Popović, Iz dnevnika, Sabrana dela Pavla Popovića, knjiga 11, Beograd 2001.

Internet strana:

Istorijska biblioteka

Posted on 29. oktobra 2015., in Iz istorije. Bookmark the permalink. Postavite komentar.

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google photo

Komentarišet koristeći svoj Google nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

Povezivanje sa %s

%d bloggers like this: