Napisala Srbijanka Stanković

Dvoglavi orao je jedan od najupečatljivijih i najdugovečnijih simbola u svetskoj heraldici. Pojavljuje se na zastavama, grbovima i pečatima carstava, kraljevina i crkvenih autoriteta. Kroz vekove je bio znak moći, jedinstva, duhovne i svetovne vlasti. U srpskoj tradiciji, dvoglavi orao zauzima posebno mesto, i to ne samo kao deo grba Srbije, već i kao duboko ukorenjen simbol državnosti, identiteta i kontinuiteta.

Istraživali smo poreklo, razvoj i značenje dvoglavog orla, a posebno smo se osvrnuli na njegovu ulogu u srpskoj heraldici, uključujući i njegovu prisutnost na zastavi i grbu Republike Srbije.

Poreklo simbola – Pogled ka istoku i zapadu

Simbol dvoglavog orla datira još iz antičkog doba. Jedan od najranijih primera nalazi se u Hetitskom carstvu (oko 13. veka pre nove ere), gde je orao s dve glave simbolisao božansku zaštitu. Ipak, najpoznatiju upotrebu simbola kasnije je zabeležilo Vizantijsko carstvo.

U vizantijskoj simbolici, dvoglavi orao je imao duhovno i političko značenje. Dve glave orla gledaju na suprotne strane – jedna ka istoku, druga ka zapadu, što je simbolisalo vladarsku kontrolu nad i Istokom i Zapadom. Pored toga, često se tumači i kao sjedinjenje crkvene i svetovne vlasti, odnosno zajedničku vladavinu cara i patrijarha, hrišćanskog vladara i duhovnog vođe.

Vizantija i prenošenje simbola

Nakon pada Vizantijskog carstva 1453. godine, mnoge pravoslavne države i naslednici kulturnog i političkog nasleđa Vizantije počinju da usvajaju dvoglavog orla kao znak kontinuiteta i duhovne misije.

Najpoznatiji primeri su svakako srpska srednjovekovna država, crnogorski grbovi, ali i Rusko carstvo, koje je simbol preuzelo kao znak „Trećeg Rima“, te Grčka pravoslavna crkva i manastiri Svete Gore.

U srpskom slučaju, dvoglavi orao postaje deo vladarske ikonografije Nemanjića, što će imati trajni uticaj na srpsku heraldiku.

Dvoglavi orao u srednjovekovnoj Srbiji

Najranija poznata upotreba dvoglavog orla u srpskoj državnoj simbolici zabeležena je u vreme vladavine cara Stefana Dušana (14. vek). Dušan je sebe proglasio carem Srba i Grka, jer je želeo da se na taj način poveže sa vizantijskim nasleđem. U pomenutom kontekstu, dvoglavi orao je bio prirodan izbor, jer je predstavljao carsku vlast, kontinuitet i legitimnost.

Prikazi dvoglavog orla nalaze se na zidovima manastira, vladarskim pečatima, zastavama i odorama. Postaje simbol srpske države, crkve i jedinstva.

Koja je simbolika orla uopšte?

U većini kultura, orao se doživljava kao moćna, plemenita i duhovna ptica. On leti visoko, iznad oblaka, ima izoštren vid i deluje brzo i precizno. Zbog tih osobina, često se poistovećuje sa nebeskom moći, božanskim nadzorom i vrhovnom silom.

Kod dvoglavog orla, te osobine se udvostručuju – dve glave, dva pogleda, dvostruka moć. U hrišćanskoj ikonografiji, orao ponekad simbolizuje i Vaskrsenje, što dodatno pojačava njegov značaj.

U kontekstu države, dvoglavi orao prenosi poruku: moć, čuvar tradicije, jedinstvo teritorije i duha.

Grb Srbije – dvoglavi orao i četiri ocila

Dvoglavi orao se danas nalazi u grbu Republike Srbije, a njegovo značenje je višeslojno. Savremeni grb sadrži dvoglavog orla u beloj boji, raširenih krila, sa zlatnim kandžama i kljunovima.Na grudima orla nalazi se crveni štit sa četiri ocila (ognjene strele) i krstom u sredini. Iznad grba nalazi se kraljevska kruna, koja je simbol suvereniteta.

Orao predstavlja istorijski kontinuitet srpske državnosti od srednjeg veka do danas. On ne simbolizuje samo moć, već i zaštitu, čuvarsku snagu i neprekidnu vezu sa duhovnim i političkim nasleđem Vizantije i Nemanjića.

Četiri ocila (S) su dodatno ojačanje identiteta. Premda je to novija interpretacija, često se tumače kao skraćenica slogana „Samo Sloga Srbina Spasava“. U vizuelnom smislu, oni stvaraju ravnotežu u srcu orla, to je duhovni centar unutar državne moći.

Zastava Srbije i grb

Zastava Srbije se sastoji od tri horizontalne pruge – crvene, plave i bele – sa državnim grbom u sredini ili na levoj strani (u zavisnosti od varijante). Boje su pan-slovenske, ali i istorijski povezane sa Prvim srpskim ustankom i Karađorđevom Srbijom.

Prisutnost grba sa dvoglavim orlom na zastavi ima snažnu simboliku. Dvoglavi orao čuva srpski identitet. Grb daje istorijsku dubinu savremenoj zastavi. Ujedno se vizuelno prenosi poruka o nasleđu, državi i jedinstvu.

Zastava sa grbom se koristi u zvaničnim kontekstima: institucije, ambasade, međunarodni događaji, dok se civilna verzija (bez grba) koristi u opštoj upotrebi.

Dvoglavi orao danas – simbol identiteta i otpora

Danas dvoglavi orao više nije simbol isključivo vlasti i kraljevstva. On je postao opšti simbol srpskog identiteta, koji se koristi u sportu (na grbovima reprezentacija), zatim u vojsci i policiji, kulturnim institucijama, u religiji (SPC koristi varijante dvoglavog orla u ikonografiji), kao i u svakodnevici, jer imamo grbove na suvenirima, odeći, tetovažama itd.

Za mnoge, dvoglavi orao je vizuelni kod nacionalnog ponosa i otpora, pogotovo u kontekstu istorijskih izazova i borbi za očuvanje identiteta.

Kontroverze i pogrešna tumačenja

Zbog svoje istorijske i političke težine, dvoglavi orao ponekad bude predmet kontroverzi. Neki ga pogrešno povezuju sa isključivim nacionalizmom, dok drugi ignorišu njegov kulturni i duhovni sloj.

Važno je razumeti da simboli, posebno oni snažni poput dvoglavog orla, ne pripadaju samo prošlosti ili ideologijama, već žive u kontekstu zajednice koja ih koristi i tumači.

Više od simbola – dvoglavi orao kao priča o kontinuitetu

Dvoglavi orao nije običan simbol, već specifična priča o poreklu, nasleđu, ambiciji i identitetu. U srpskoj istoriji, on nosi značenje kontinuiteta od Nemanjića do savremene Srbije, i predstavlja most između Vizantije, pravoslavlja, državnosti i narodnog duha.

Njegova prisutnost na grbu i zastavi nije slučajna, već pažljivo osmišljena da podseti na korene, ali i da inspiriše pogled u budućnost.

Jer orao, pogotovo onaj s dve glave, ne gleda samo jedno pravcem. On čuva i ono što je iza, i ono što dolazi ispred.

Izvor fotografije:

https://pixabay.com/illustrations/serbia-flag-country-nation-symbol-4613152/