O Kostolcu

Kostolac se nalazi u peripanonskom delu severoistočne Srbije, gde se Požarevačka greda, najseverniji izdanak pobrđa istočno od Velike Morave, spušta na obale Dunava i spaja plodno Podunavlje, Pomoravlje i Stig. Periferni delovi grada locirani su uz desnu obalu Dunava i na obalama Dunavca, čija je udaljenost od Beograda 90km. Kostolac je od ušća Dunava u Crno more udaljen 1.095km, a od njegovor izvora 1.762km. Središnji deo naselja nalazi se na nadmorskoj visini od 77 metara. Preko Požarevca je, prugom normalnog koloseka, povezan sa Majdanpekom i Borom na istoku, a prugom Požarevac – Mala Krsna sa Beogradom i Nišom na zapadu i jugu. Asfaltnim putem prvog reda Požarevac – Veliko Gradište, Kostolac je povezan sa Đerdapskom magistralom. Putnom vezom Požarevac – Vranovo povezan je sa auto-putem Beograd – Niš. Putem Požarevac – Petrovac – Bor povezan je sa Istočnom Srbijom. Plovnim kanalom Kostolac – Dunav, na kome je podignuta radionica za popravku rečnih plovila, Kostolac je povezan sa svim pristanišnim mestima na Dunavu.

Kostolac se prvi put pominje u spisima iz 1380. godine. Staro rudarsko naselje nastaje u drugoj polovini XIX veka. Novi Kostolac počinje da se gradi 1942. godine. Od Požarevca je udaljen 11, a od Beograda 90 kilometara. Strukturu stanovništva čini bogatstvo od 26 nacija i etničkih grupa. Ta šarolikost je stvorena dolaskom ljudi sa svih strana u rudarski gradić kojem je bila potrebna radna snaga. Sada je to grad sa oko 15.000 stanovnika.

Kostolac nosi naziv od latinske reči „castellum“, odnosno „castel“, što znači gradsko utvrđenje kvadratnog oblika. Prvi pisani izvori o Kostolcu kao naselju potiču iz XII veka. Arabijskii geograf Edrizi pominje ga u svojim putopisima kao „trgovački grad pored Dunava“. U srednjovekovnim izvorima Kostolac se pominje prvi put 1380. godine u Hrisovulji, odnosno Povelji kneza Lazara manastiru Gornjak. U XV veku, posle konačne propasti srednjovekovne srpske države, Kostolac je bio naselje od 64 kuće sa domaćinstvima i plaćao danak sandžak-begovima od 6.000 akči. Početkom XVIII veka potpao je pod Austro-Ugarsku okupaciju. Postao je „komarsko selo“ u Sastavu Ramsko-gradištanskog distrikta. U administrativno-upravnom pogledu potpadao je pod Komoru ili Dvorsko-komorsko veće u Beču. u XIX veku, naročito u drugoj polovini, u Kostolcu se oseća porast stanovništva kao posledica migracije i prirodnog priraštaja. Ujedno je i etnički izgled naselja postao veoma šarenolik.

Na njegov razvoj odlučujući uticaj imali su otvaranje kostolačkog rudnika uglja 1870. godine, kao i rudnika „Klenovnik“ 1883. godine. Zahvaljujući rudnicima uglja, u prošlom veku podignuta je kolonija za stanovanje radnika, zgrada uprave rudnika, kafane, pristaništa, privatne zgrade i dr. Dakle, pored sela Kostolca razvilo se rudarsko naselje u kome su stanovali rudari i drugi radnici koji su radili u mlinu, ciglani i fabrici stakla. Godine 1887. godine Kostolac je imao 212 domova sa 1.260 stanovnika, 1910. je bilo 269 domova, a 1948. već 3.890 stanovnika.

Postoje pretpostavke da je Kostolac jedno od prvih slovenskih naselja formiranih u dunavskom pribrežju, kraju koji je najranije na Balkanu naseljen slovenskim življem (još u VII veku). Nesumnjivo je da je nastao na ruševinama srednjovekovnog grada Braničeva a ovaj, pak, na ruševinama rimskog Viminacijuma. Grad Kostolac razvio se od sasvim novog naselja koje je počelo da se gradi za vreme Drugog svetskog rada (1942. godine). Tada je podignuto 26 stambenih i 7 javnih zgrada. Kostolac je proglašen gradom 20. februara 1950. godine. Prvu zdravstvenu ambulantu imao je još 1924. godine. Danas je zdravstvena zaštita organizovana u Domu zdravlja sa većim brojem lekara specijalista.

Obrazovanje u Kostolcu ima dugu tradiciju. Prva osnovna škola osnovana je još 1885. godine. Sadašnji naziv osnovne škole je „Jovan Cvijić“ (nekada se zvala Osnovna škola „Moša Pijade“). U Kostolcu postoji i Srednja tehnička škola sa domom učenika „Nikola Tesla“ koja obrazuje kadrove mašinske, mašinsko-energetske, elektro-tehničke i rudarsko-geološke struke, kao i odeljenje Muzičke škole „Stevan Mokranjac“ iz Požarevca. Takođe postoji i KUD Kostolac. Folklorni ansambl ovog društva gostovao je u preko 20 zemalja od Evrope do Južne Amerike i na međunarodnim festivalima osvajao brojna priznanja. Ovaj ansambl, kao i hor „Dunavska lira“, duvački orkestar i likovna sekcija okupljaju veliki broj amatera.

I sportski život u gradu dostigao je zavidan nivo. Sportsko društvo „Rudar“ u svom sastavu ima fudbalski, rukometni, odbojkaški, kuglaški, stonoteniski i šah klub. Gimnastičari iz Kostolca su višestruki ekipni i pojedinački prvaci države. Razvoju sporta i rekreacije svoj doprinos daju i nautički klub Dunavac, društvo Partizan, lovačko i sportsko-pibolovno društvo.